Khi mắt bị đau và có các biểu hiện khác thường, chúng ta thường nghĩ đến các bệnh về mắt và phải điều trị tại các chuyên khoa mắt. Nhưng chắc hẳn các bạn còn chưa biết: lồi mắt và sung huyết kết mạc… đôi khi nguyên nhân từ bệnh mạch máu, đó là bệnh thông động mạch cảnh – xoang hang.

Bệnh nhân Nguyễn Văn S, 35 tuổi (Tuyên Quang) bị đập đầu xuống đất do ngã xe máy trước khi vào viện 4 tháng. Sau chấn thương khoảng 3-4 ngày, thấy mắt bên trái bắt đầu nhức, đỏ và căng tức. Triệu chứng tăng nhanh trong vòng 1 vài tuần và kèm theo tiếng ù ù trong tai bên trái. Bệnh nhân đã được khám mắt ở tuyến tỉnh nhiều lần nhưng điều trị không khỏi, các dấu hiệu ngày càng nặng. Khi đến BV 108 thì cả mắt trái sưng nề to, sung huyết nặng kết mạc, mắt khó nhắm kín và thị lực giảm nhẹ. Đặt ống nghe trước nhãn cầu trái của bệnh nhân, bác sĩ phát hiện tiếng thổi liên tục theo nhịp tim. Siêu âm thấy tĩnh mạch mắt giãn to, có dòng chảy động mạch vào tĩnh mạch mắt. Bệnh nhân được chẩn đoán “Thông động mạch cảnh xoang hang trái do chấn thương”, được điều trị bằng phương pháp can thiệp mạch “nút thông động mạch cảnh xoang hang bằng bóng”. Ngay sau can thiệp, bệnh nhân không còn nghe thấy tiếng ù ù trong tai nữa. Chỉ sau 3 ngày điều trị, các triệu chứng ở mắt khỏi hoàn toàn, mắt trở về bình thường. Bệnh nhân ra viện sau 4 ngày điều trị.

Thông động mạch cảnh – xoang hang là gì?

Có hai xoang tĩnh mạch hang ở nền sọ, mỗi xoang bao bọc một đoạn động mạch cảnh ngay trước khi vào trong não nhưng không có sự nối thông với nhau. Khi có sự thông thương giữa dòng máu động mạch cảnh với xoang hang, được gọi là bệnh thông động mạch cảnh – xoang hang (TĐMC-XH).

Bệnh TĐMC-XH được chia thành hai loại chính:

Thông trực tiếp: khi dòng thông lớn đổ trực tiếp từ động mạch cảnh trong vào xoang hang. Nguyên nhân thường là chấn thương sọ não trong tai nạn giao thông hoặc trong sinh hoạt hằng ngày.

Thông gián tiếp: khi dòng thông do các nhánh mạch rất nhỏ trên thành xoang hang đổ vào trong xoang. Loại bệnh này khó xác định nguyên nhân, thường xuất hiện ngẫu nhiên.

Khi bị dòng máu động mạch đổ vào thì áp lực trong xoang tăng lên, làm dòng máu chảy ngược về phía tĩnh mạch mắt gây ứ trệ tuần hoàn của mắt và hốc mắt, đó là nguồn gốc của các triệu chứng.

 TĐMC – XH bên phải gây lồi mắt
và phù nề kết mạc.                                       Bệnh nhân sau điều trị một tháng.

Dấu hiệu nhận biết

TĐMC-XH trực tiếp có triệu chứng nặng và rõ rệt: sau khi bị chấn thương (tức khắc hoặc sau một khoảng thời gian) bệnh nhân nghe thấy tiếng ù ù liên tục trong đầu phía bên chấn thương, ban đêm rõ hơn ban ngày, kèm theo là hiện tượng mắt lồi (đẩy lồi phần niêm mạc mi mắt, thường là mi mắt dưới) và sung huyết đỏ kết mạc với các mức độ khác nhau.

Loại thông gián tiếp thường không có tiếng ù trong đầu, chỉ có biểu hiện ở mắt nhưng mức độ lồi và sung huyết thường nhẹ hơn. Thông thường bệnh nhân nghĩ rằng mình bị bệnh mắt nên đi khám và điều trị mắt, trong đó rất nhiều trường hợp không được chẩn đoán đúng bệnh, mất nhiều thời gian và công sức chữa mắt nhưng không có kết quả.

Bệnh TĐMC-XH nếu không được điều trị sẽ gây sung huyết phù nề kết mạc nặng, có thể làm cho mắt không nhắm kín, dẫn đến viêm loét kết – giác mạc. Lồi mắt nặng lâu ngày gây căng giãn và tổn thương dây thần kinh thị giác, làm lệch trục nhãn cầu. Sung huyết, thậm chí xuất huyết ở đáy mắt cũng là nguyên nhân làm giảm thị lực. Lỗ thông lớn lâu ngày có thể gây suy tim vì làm tăng nhanh và nhiều dòng máu đổ về tim. Hơn nữa, càng để lâu càng khó điều trị, thậm chí không thể điều trị triệt để vì xoang hang bị giãn quá lớn.

Phương pháp điều trị

Nếu có các biểu hiện trên, bệnh nhân cần đến khám tại chuyên khoa ngoại thần kinh. Khi nghi ngờ TĐMC-XH, bác sĩ sẽ cho làm hai xét nghiệm: siêu âm mắt và chụp X quang mạch não (DSA).

Sau khi có chẩn đoán xác định TĐMC-XH, bệnh nhân sẽ được tư vấn về phương pháp điều trị. Có nhiều phương pháp điều trị, nhưng đến nay chỉ có phương pháp “Nút thông động mạch cảnh xoang hang qua ống thông” được áp dụng rộng rãi trên toàn thế giới. Dụng cụ để nút lỗ thông TĐMC-XH thường là những quả bóng nhỏ bằng latex hoặc lò xo kim loại gắn trên đầu ống thông, được đưa qua động mạch đùi lên đến nền sọ, đặt vào vùng tổn thương để nút kín lỗ thông.

Kỹ thuật điều trị được thực hiện bởi các bác sĩ chuyên khoa can thiệp mạch máu trên máy chụp mạch DSA. Bệnh nhân không phải gây mê (trừ trẻ em hoặc bệnh nhân không phối hợp được do chấn thương sọ não nặng). Bác sĩ đưa ống thông từ động mạch đùi lên động mạch cảnh cùng bên tổn thương, qua đó chụp hình đánh giá dòng máu thông bất thường và đưa các quả bóng nhỏ mềm bằng latex vào xoang hang bơm căng lên để nút kín lỗ thông. Sau khi nút, chụp kiểm tra thấy kín hoàn toàn, rút ống thông và ép động mạch đùi cầm máu.

Điều cần chú ý sau điều trị nút TĐMC-XH bằng ống thông

Bệnh nhân cần nằm nghỉ ngơi tại giường 2-3 ngày để đảm bảo sự ổn định của các vật liệu nút lỗ thông (có thể bị di chuyển và làm tái thông tổn thương). Cần uống thuốc giảm đau tùy mức độ đau đầu sau can thiệp. Tránh lao động nặng trong 3-6 tháng. Kiểm tra lại sau 6 tháng điều trị.  
 

Cách phân biệt bệnh thông động mạch cảnh – xoang hang

Tổn thương ở mắt của bệnh TÐMC-XH phân biệt với bệnh mắt khác: kết mạc đỏ, phù nề, kèm theo phần mềm xung quanh mi mắt cả trên và dưới đều căng lên, nóng và nếu nặng thì chuyển màu đỏ. Khi kết mạc phù và sung huyết mạnh có thể sẽ bị lòi ra ngoài mi mắt (thường là mi mắt dưới), khiến cho không nhắm kín được mắt.

Khác với tụ máu sau chấn thương: máu tụ màu tím đen (như đeo kính râm), chuyển dần sang nâu, xanh, vàng, rồi nhạt dần.

Khác với viêm kết mạc thông thường: kết mạc chỉ đỏ và phù nề nhẹ, không gây sưng nề mi mắt xung quanh.

Quan trọng nhất là bệnh nhân nghe tiếng ù ù theo nhịp tim ở trong tai cùng bên. Nếu nghe bằng ống nghe trước nhãn cầu sẽ thấy “tiếng thổi liên tục”. Siêu âm mạch máu sau nhãn cầu: tĩnh mạch mắt bị giãn và có phổ ‘’động mạch” vì bị động mạch hóa.

Hiện tại Khoa Phẫu thuật can thiệp Tim mạch – BV 108 đã điều trị được khoảng 60 bệnh nhân loại bệnh này, kết quả tốt.

 
 TS. Lê Văn Trường
(Chủ  nhiệm Khoa Can thiệp Tim mạch – Bệnh viện TWQĐ 108)

LEAVE A REPLY